Çoklu Madde Kullanımı: Türkiye Kapsamında Yapılan Madde Bağımlılığı Çalışmaları

Madde bağımlılığında kombine (çoklu) madde kullanımı hem klinik açıdan hem de halk sağlığı perspektifinden riskleri belirgin şekilde artıran, son yıllarda Türkiye’de de giderek daha fazla dikkat çeken bir olgudur. Tek bir maddeye bağlı kullanımın ötesinde, birden fazla psikoaktif maddenin aynı dönemde, çoğu zaman da aynı gün veya aynı oturumda kullanılması; toksisiteyi, bağımlılık şiddetini ve ölüm riskini önemli ölçüde yükseltmektedir.

Aşağıda çoklu madde kullanımı kavramını, mekanizmalarını ve Türkiye’de yapılan güncel çalışmaların bulgularını içeren bilimsel bir çerçeve sunulmaktadır.

1. Çoklu Madde Kullanımı Nedir?

Çoklu madde kullanımı (polysubstance use), bir kişinin belirli bir zaman diliminde ikiden fazla psikoaktif maddeyi birlikte veya birbirine çok yakın aralıklarla kullanması şeklinde tanımlanır. Bu kullanım bazen:

• Aynı oturumda (örneğin alkol + uyarıcı + esrar),
• Aynı gün içerisinde art arda,
• Farklı günlerde ama düzenli olarak birden çok maddeyi döngüsel biçimde kullanma şeklinde olabilir.

Klinik literatürde iki temel ayrım yapılır:

1. Eşzamanlı (simultane) çoklu kullanım: Aynı oturumda veya kısa süre içinde birden fazla maddenin birlikte alınması.
2. Ardışık (sekansiyel) çoklu kullanım: Farklı zamanlarda fakat düzenli ve yineleyici biçimde birden çok maddenin kullanılma örüntüsü.

Türkiye’deki klinik rehberlerde de “mixt bağımlılık” veya “çoklu madde kullanımı” başlıkları altında bu durum, bağımlılık sendromunun daha ağır ve karmaşık bir formu olarak ele alınmaktadır.

2. Neden Kombine Kullanım? Biyopsikososyal Mekanizmalar

Tek bir madde kullanmak yerine birden fazla maddeyi kombine etmenin farklı motivasyonları olabilir:

2.1. Etkiyi Güçlendirme veya Dengeleme

Kullanıcılar kimi zaman:

• Bir maddenin uyarıcı etkisini artırmak,
• Bir diğerinin sedatif etkisiyle “inişi yumuşatmak”,
• Yan etkileri maskelemek

amacıyla bilinçli şekilde kombinasyonlara yönelebilir. Örneğin uyarıcı bir madde kullanımının ardından anksiyeteyi azaltmak için başka sınıftan bir maddeye geçmek, literatürde sık tanımlanan bir örüntüdür.

2.2. Tolerans Gelişimi

Zamanla tek bir maddeye karşı tolerans geliştiğinde, kişi benzer etki düzeyine ulaşmak için:

• Dozu artırmak yerine farklı madde sınıflarına yönelmeye,
• “Boşlukta kalmamak” için kombinasyon denemeye

başlayabilir. Bu da kronik, çoklu reseptör düzeyinde bir uyum süreci doğurur.

2.3. Psikolojik ve Sosyal Etkenler

• Yoğun stres, travmatik yaşantılar ve duygusal düzenleme zorlukları
• Akran grupları ve sosyal çevre
• Ulaşılabilirlik (hangi maddelerin yerelde daha kolay temin edilebildiği)

çoklu madde kullanımını artıran temel faktörler arasındadır. Türkiye’de özellikle genç ve genç yetişkin popülasyonda bu örüntülerin, arkadaş çevresi ve gece hayatı bağlamında daha sık görüldüğü bildirilmiştir.

3. Çoklu Madde Kullanımının Klinik Riskleri

Kombine madde kullanımı, tek madde bağımlılığından klinik açıdan daha riskli kabul edilir. Bunun başlıca nedenleri:

• Farmakodinamik etkileşimler: Sedatif özellikteki maddelerin bir arada alınması solunum depresyonu ve bilinç kaybı riskini çarpan etkisiyle artırır.
• Farmakokinetik etkileşimler: Bir maddenin karaciğer metabolizmasını etkilemesi, diğerinin kan düzeyinin beklenenden daha yüksek veya daha düzensiz seyretmesine neden olabilir.
• Öngörülemez toksisite: Aynı dozlarda bile tekli kullanıma kıyasla kardiyak, nörolojik ve psikiyatrik komplikasyon riski belirgin biçimde yüksektir.
• Bağımlılık sürecinin ağırlaşması: Çoklu madde kullanan bireylerde yoksunluk sendromları daha karmaşık ve şiddetli seyreder; tedaviye uyum da daha zor olabilir.e

Türkiye’de adli toksikolojik ve epidemiyolojik çalışmalar, madde kullanımına bağlı ölümlerin önemli bir kısmında birden fazla maddenin birlikte tespit edildiğini ortaya koymaktadır.

4. Türkiye’de Çoklu Madde Kullanımı: Son Dönem Çalışmalar

4.1. Ulusal Düzeyde Yetişkinlerde Madde Kullanımı

Türkiye’de ulusal düzeyde yapılmış temsili bir çalışmada, 18 yaş üzeri bireylerde yaşam boyu tek madde kullanımı yaygınlığı %4,5, çoklu madde kullanımı ise %2,6 olarak bildirilmiştir.

Bu çalışmanın bulgularına göre:

• Erkekler,
• 24–29 yaş aralığındaki “geç genç yetişkinler”,
• Yüksek eğitim düzeyine sahip bazı gruplar

tekli ve çoklu madde kullanımı açısından daha yüksek risk altında görünmektedir. Ayrıca depresyon, anksiyete, somatizasyon ve düşmanca tutum gibi psikolojik değişkenlerin, hem tek hem çoklu madde kullanımı olasılığını artırdığı gösterilmiştir.ResearchGate

4.2. Gençlerde ve Ergenlerde Çoklu Madde Kullanımı

Türkiye’de çocuk ve ergen popülasyonu üzerinde yürütülen klinik ve adli çalışmalar, çoklu madde kullanımının bu yaş grubunda da giderek daha görünür hâle geldiğini işaret etmektedir.

• Bir çalışmada, adli süreçle ilişkili çocuk ve ergen olgularda polysubstance (çoklu madde) kullanım oranı %29 olarak bildirilmiş; en sık görülen kombinasyonun esrar ve amfetamin-türevi uyarıcılar olduğu belirtilmiştir.
• Yatan ergen hastalar üzerinde yapılan araştırmalarda da ergenlik dönemindeki erken madde kullanımının, ilerleyen yıllarda çoklu madde kullanımı ve bağımlılık gelişimi için güçlü bir risk faktörü olduğu gösterilmiştir.

Bu bulgular, özellikle ÇEMATEM ve çocuk-ergen psikiyatri servislerinde izlenen olgularda, çoklu madde kullanımının sıradanlaşmaya başladığına işaret etmektedir.

4.3. Denetimli Serbestlik (DS) Kapsamındaki Bireyler

Türkiye’de nispeten yeni sayılabilecek bir alan da Denetimli Serbestlik (DS) sistemi altında izlenen madde kullanıcılarıdır. Bu grupta yapılan bir çalışmada:

• DS kapsamındaki bireylerin yaklaşık %10,9’unda çoklu madde kullanımı saptanmıştır.

Bu oran, adli sistemle ilişkili popülasyonlarda çoklu madde kullanımının göz ardı edilemeyecek düzeyde olduğunu göstermektedir. Aynı çalışmada alkol komorbiditesinin de dikkat çekici oranda olduğu bildirilmektedir.

4.4. Uyuşturucuya Bağlı Ölümler ve Kombine Kullanım

Hacettepe Üniversitesi ve Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi (TUBİM) verilerinin değerlendirildiği son raporlarda:

• Türkiye’de madde bağlantılı ölümlerin %60’tan fazlasının birden fazla madde kullanımına bağlı olduğu,
• Özellikle metamfetaminin çoklu madde kullanımına bağlı ölümlerde öne çıktığı

vurgulanmaktadır.

İstanbul ilçelerini karşılaştıran toksikolojik bir çalışmada da, madde kullanımına bağlı ölümler arasında en sık görülen tablo çoklu madde kullanımı; en sık tespit edilen madde gruplarından birinin de amfetamin türevleri olduğu bildirilmiştir.

Bu veriler, Türkiye’de ölümcül sonuçlar açısından tek maddeden çok, kombinasyonların belirleyici rol oynadığını göstermektedir.

5. Sık Görülen Kombinasyonlar ve Örüntüler

Türkiye’deki adli ve klinik veriler, bazı madde kombinasyonlarının öne çıktığını göstermektedir:

• Esrar + uyarıcılar (amfetamin türevleri, MDMA vb.)
• Alkol + uyarıcı madde (uyarıcı etkilerin subjektif olarak “denge” sağladığı düşünülse de toksisite riskini belirgin artırır)Türkiye Acil Tıp Derneği+1
• Opioid + sedatif/hipnotik ilaçlar (solunum depresyonu açısından en riskli kümelerden biri)ekutuphane.saglik.gov.tr

Önemli bir nokta, esrarın çoğu zaman “çoklu madde kullanımı grubunda yer alan” bir madde olarak görülmesi ve sahadaki kullanım örüntülerinde tek başına değil, başka maddelerle birlikte kullanılmasıdır.Türk Tabipleri Birliği

6. Psikiyatrik Eş Tanılar ve Çoklu Kullanım

Araştırmalar, çoklu madde kullanımının:

• Depresyon, anksiyete bozuklukları, travma ilişkili bozukluklar,
• Dürtü kontrol bozuklukları,
• Kişilik örüntülerindeki düzensizlikler

ile daha sık birlikte görüldüğünü göstermektedir.PubMed+1

Çoklu madde kullanan bireylerde:

• Öz-düzenleme güçlükleri,
• Problem çözme ve karar verme becerilerinde zayıflık,
• Duygusal tepkisellikte artış

gibi özelliklerin daha belirgin olabildiği, ergenler üzerinde yapılan çalışmalarda da gösterilmiştir.turkpsikiyatri.com

Bu durum, çoklu madde kullanımının yalnızca bir “madde deseni” değil; bireyin duygusal, bilişsel ve sosyal işleyişinin geniş bir yelpazede etkilendiği bir tablo olduğunu ortaya koyar.

7. Türkiye’de Araştırma Eğilimleri ve Boşluklar

Türkiye’de madde bağımlılığı alanındaki tez ve makalelerin içerik analizi, 2018–2022 arasında madde bağımlılığı üzerine yapılan akademik çalışmaların belirgin biçimde arttığını göstermektedir.DergiPark

Ancak:

• Çoklu madde kullanımını ana odağına alan çalışmalar hâlâ sınırlı,
• Özellikle kadınlarda, LGBTİ+ bireylerde, kırsal bölgede yaşayanlarda ve göçmen popülasyonlarda çoklu madde kullanım örüntülerini inceleyen çalışmaların sayısı az,
• Erken müdahale ve önleme programlarında polimadde kullanımına özgü bileşenler yeterince detaylandırılmış değil.

Bu tablo, hem klinik hem de halk sağlığı boyutunda, çoklu madde kullanımını ayrı bir araştırma alanı olarak ele almanın önemini vurgulamaktadır.

8. Sonuç

Madde bağımlılığında kombine / çoklu madde kullanımı, bağımlılık sendromunun daha karmaşık, daha riskli ve yönetimi daha güç bir biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır.

• Klinik açıdan, toksisite, solunum depresyonu, kardiyak olaylar ve psikiyatrik komplikasyonlar açısından risk dramatik biçimde artmaktadır.
• Toplum sağlığı açısından ise maddeye bağlı ölümlerin önemli bir kısmında birden fazla maddenin rol oynadığı; özellikle metamfetamin ve diğer uyarıcı maddelerin kombinasyonlarda belirgin yer tuttuğu görülmektedir.halksagligi.hacettepe.edu.tr+2addicta.com.tr+2
• Türkiye’de yapılan epidemiyolojik, adli ve klinik çalışmalar, hem yetişkinlerde hem ergenlerde çoklu madde kullanımının artık göz ardı edilemeyecek düzeyde olduğunu ortaya koymaktadır.Dusunen Adam Journal+2turkjpediatr.org+2

Bu nedenle, madde kullanımını değerlendirirken yalnızca “hangi madde?” sorusu değil; “kaç madde, hangi kombinasyonlar, hangi bağlamda?” sorularının da mutlaka sorulması gerekmektedir. Çoklu madde kullanımı, hem klinik uygulamada hem de araştırma alanında, ayrı bir odak ve özel bir risk grubu olarak ele alınmalıdır.

Örnek Kaynaklar (Bilimsel Literatürden Seçme)

• Ünübol, H. ve ark. (2020). Substance use and its risk factors in Turkey: A nationally representative sample study.
• Sehlikoğlu, K. ve ark. (2025). Evaluation of forensic toxicological characteristics of cases with substance use in Turkey.
• Addicta (2024). Substance abuse mortality and socioeconomics: A comparative study of Istanbul’s districts.
• TUBİM & Hacettepe Halk Sağlığı (2024–2025) uyuşturucu kullanımı ve maddeye bağlı ölümler raporları.
• “Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi Kılavuzu – El Kitabı”, T.C. Sağlık Bakanlığı

Düzenleyen

Klinik Psikolog Gizem İlhan

-