Ondan Daha İyisini Bulamayacağımızı Düşünürüz İlişkiler ve Psikoloji Bakış Açısıyla Makale.

Romantik ilişkilerde partneri “kusursuz”, “ulaşılamaz” ya da “benzersiz” bir yere koymak, yani ilahlaştırma (idealization), birçok kişinin farkında olmadan sergilediği yaygın bir psikolojik örüntüdür. İlahlaştırma ilk etapta ilişkiyi yoğun hislerle besliyor gibi görünse de, uzun vadede bireyin öz-değer algısını, sınırlarını ve ilişki dinamiklerini zedeleyebilen bir süreçtir. Bu yazı, ilişkilerde ilahlaştırmanın bilimsel temellerini, çocukluk döneminden gelen şemalarla ilişkisini ve sağlıklı bağlanma kapasitesine etkilerini ele almaktadır.

1. İlahlaştırma Nedir? Psikodinamik ve Bilişsel Perspektif

Psikanalitik kurama göre idealizasyon, bireyin kendi kabul etmediği ya da eksik hissettiği özellikleri karşı tarafa yansıtmasıdır. Bu bir tür savunma mekanizmasıdır: kişi kendi kırılganlıklarını görmek yerine, partnerini “mükemmel” bir figür olarak konumlandırır.

Bilişsel psikoloji açısından idealizasyon, seçici odaklanma, bilişsel çarpıtmalar (örneğin “ya hep ya hiç düşünme”), aşırı genelleme ve büyüsel düşünme gibi zihinsel kalıplarla yakından ilişkilidir. İlahlaştıran kişi, partnerinin olumsuz yönlerini bilişsel olarak filtreler, yalnızca pozitif özelliklere odaklanır veya negatif davranışları rasyonelleştirir.

2. Çocukluk Deneyimleri ve Şemalar: İlahlaştırmanın Kökeni

İlişkilerde ilahlaştırma en sık olarak şema terapi literatüründe açıklanır. Özellikle şu şemalar ilahlaştırma eğiliminde rol oynar:

• Kusurluluk / Utanç Şeması

Birey kendisini değersiz hisseder ve partneri ilahlaştırarak ilişki içindeki eşitsizliği normalleştirir.
“Ben değersizim, o mükemmel biri.”

• Terk Edilme Şeması

Kişi, kaybetme korkusuyla partnerini idealize ederek bağımlı bir bağlanma örüntüsü geliştirir.

• Bağımlılık / Yetersizlik Şeması

Partner, kişinin “tamamlayıcısı” gibi görülür; birey kendi kapasitesine değil, partnerin varlığına güven duyar.

• Onay Arama Şeması

Partneri yüceltmek, kendi değerini ondan türetme çabasının bir parçasıdır.

Bu şemalar çocukluk döneminde bakım veren figürlerle kurulan ilişkiler sonucunda gelişir. Tutarsız, aşırı eleştirel ya da idealize edilen bir ebeveyn modeli, yetişkinlikte benzer örüntülerin ilişkilere taşınmasına yol açar.

3. Bağlanma Kuramı Açısından İlahlaştırma

İlahlaştırma en sık olarak kaygılı bağlanma stilinde görülür. Kaygılı bağlanan bireyler, partnerinin sevgisini kaybetme ihtimaline karşı onu aşırı derecede değerli bir konuma yerleştirir. Böylece ilişki bir denge içinde değil, asimetrik şekilde ilerler.

Kaçıngan bağlanan bireylerde ise daha farklı bir dinamik görülür: zaman zaman idealizasyon patlamaları yaşanırken, kısa sürede değersizleştirme (devaluation) ile yer değiştirir. Bu döngü, borderline örüntülerde sıkça karşımıza çıkar.

4. Neden İlişkilerde Sık Görülür?

İlahlaştırmanın sık görülmesinin birkaç psikolojik açıklaması vardır:

1) Dopamin ve romantik çekim

Romantik ilişkilerin ilk döneminde dopamin ve oksitosin artışı, partneri olduğundan daha “ideal” algılamaya yol açar.

2) Belirsizlik ve kaygı

Belirsiz ilişki dinamiklerinde kişi kontrol hissini kaybeder ve partneri yücelterek ilişkide tutunacak bir dayanak oluşturur.

3) Öz-değer eksikliği

Düşük özsaygı, bireyi partner üzerinden “yansıtılmış değer” toplamaya iter.

4) Yalnızlık korkusu

İlahlaştırma, yalnız kalmamak için sürdürülen bilişsel bir strateji haline gelebilir.

5. İlahlaştırmanın İlişkilere Zararları

İlk etapta “çok bağlılık” gibi görünse de uzun vadede:

• Gerçekçi olmayan beklentiler oluşturur. Partner insan olduğu için ideal görüntüyü sürdüremez.
• Hayal kırıklığı ve güvensizliğe yol açar.
• Sınır problemleri ortaya çıkar (fazla fedakârlık, ilişkide kontrol kaybı).
• Duygusal bağımlılık gelişebilir.
• Özsaygı daha da düşer çünkü kişi partnerinin sevgisine bağımlı hale gelir.

İdealizasyon çoğu zaman değersizleştirme evresi ile takip edilir (“melekten şeytana dönüş”). Bu döngü ilişkiyi istikrarsız kılar.

6. İlahlaştırma ve Travma Bağı (Trauma Bond) İlişkisi

Duygusal manipülasyon, tutarsız davranışlar veya toksik ilişki deneyimlerinde idealizasyon, travma bağının bir parçası olarak güçlenebilir. Kişi, partnerin iyi anlarını aşırı büyütür; kötü davranışları minimize eder. Bu da ilişkiyi koparmayı zorlaştırır.

7. İlahlaştırma Nasıl Dönüştürülür? Bilimsel Yaklaşımlar

1) Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT)

• Partnerle ilgili bilişsel çarpıtmaları fark etmek
• Gerçeklik testi yapmak
• Aşırı genelleme, seçici dikkat ve büyütme-basitletme hatalarını düzenlemek

2) Şema Terapi

• Kusurluluk, bağımlılık ve terk edilme şemalarının çalışılması
• Terapide “sağlıklı yetişkin modu”nun güçlendirilmesi
• Therapötik sınırlar ve duygusal ihtiyaçların düzenlenmesi

3) Bağlanma Odaklı Yaklaşımlar

• Kaygılı bağlanma stilini güvenli bağlanmaya dönüştürme
• İlişkilerde sınır koyma becerilerinin artırılması

4) Özsaygı ve kimlik çalışmaları

• Kişinin kendi kapasitesini yeniden inşa etmesi
• Dışsal doğrulamaya bağımlılığın azalması

5) Duygusal düzenleme becerilerinin güçlendirilmesi

İdealizasyon çoğu zaman yoğun duyguları regüle edememenin bir sonucudur. Mindfulness, duygu toleransı ve anda kalma pratikleri burada etkilidir.

8. Sağlıklı Bir İlişkide İdeal Değil, Gerçek İnsan Vardır

Sağlıklı ilişkiler idealize edilmiş figürlere değil, iki gerçek insanın karşılıklı ihtiyaçlarını, sınırlarını ve zayıflıklarını kabul ettiği bir zemine dayanır.
İlahlaştırma döngüsünden çıkmak, yalnızca ilişkileri değil kişinin benlik algısını, özsaygısını ve duygusal özerkliğini de güçlendirir.

Kaynaklar

• Beck, A. T. (2011). Cognitive Therapy of Personality Disorders.
• Young, J., Klosko, J., & Weishaar, M. (2003). Schema Therapy.
• Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process.
• Kernberg, O. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism.
• Johnson, S. (2004). Attachment Processes in Couple Therapy.